Sana bir soru soracağım ve dürüst cevap vermeni istiyorum: Son yediğin yemekte tuzun tadını aldın mı, yoksa başka bir şeyin mi tadını aldın?
Dur, acele etme. Düşün biraz.
Çoğumuz tuz deyince aklımıza hemen ya yüksek tansiyon uyarısı gelir ya da sofradaki o küçük cam şişe. Oysa tuz, insanlık tarihinin belki de en sessiz kahramanıdır. Savaşlara yol açmış, imparatorlukları finanse etmiş, köleliği mümkün kılmış, din törenlerinde kullanılmış — ve tüm bunlar olurken mutfakta mütevazıca beklemiş. Hiçbir zaman ön plana geçmeyi talep etmemiş. Sadece yokluğuyla fark ettirmiş kendini.
Ben yıllardır portre çiziyorum. İnsanların yüzlerini kağıda aktarırken önce yüklerini görürüm dedim ya hep — aynı şey tuz için de geçerli. Tuz bir yemeğin yüzü değildir. Tuz o yemeğin taşıdığı ağırlıktır. Ve sen bir lokmayı ağzına aldığında bazen yemeği tatmıyorsun, o ağırlığı taşıyan insanı hatırlıyorsun.
Annenin çorbası. Büyükannenin kızartması. Komşunun düğününde yenen pilav. Bunları düşündüğünde aklına ilk gelen şey tarifi değildir — ellerdir. O ellerin nasıl tuz attığıdır. Tutam mı, avuç mu, şakır şakır mı, tereddütle mi?
Tuz atmak bir harekettir. Ve her hareket, bir karakterin imzasıdır.
Nörobilim bunu çoktan söylüyor zaten. Tat alma duyusu, diğer duyulardan farklı olarak limbik sistemi — yani duygusal bellek merkezini — çok daha doğrudan uyarıyor. Bir koku bir anıyı tetikleyebilir, evet. Ama tuz bunu daha derinden yapıyor çünkü tuz sadece bir tat değil, bütün tatların kapı bekçisi. Tuzsuz bir yemekte diğer tatlar da tam açılmıyor. Tuz, arka planda çalışan bir orkestra şefi gibi — onu duymazsın ama çıkarsan herkes hisseder.
Şimdi biraz tarihsel gezinti yapayım ama söz veriyorum, sıkmayacağım:
- Roma’da askerler maaşlarının bir kısmını tuzla alırdı. “Salary” (maaş) kelimesi Latince “sal” yani tuzdan gelir. Yani kelime kelimesine tuz için çalışıyorlardı.
- Orta Çağ Avrupa’sında tuz kaçakçılığı idam cezasıyla cezalandırılıyordu. (Bugün kaçakçılık yapılan şeylerle karşılaştırınca biraz gülünç geliyor, kabul ediyorum.)
- Gandi’nin 1930’daki Tuz Yürüyüşü, sömürgeciliğe karşı verilen en etkili sembolik eylemlerden biriydi. İngilizler tuz üzerinde vergi koymuştu. Gandi denize yürüdü ve kendi tuzunu yaptı. Bundan daha güzel bir isyan sahnesi var mıdır?
- Japonya’da tuz, sumo güreşçileri tarafından bugün hâlâ ritüel olarak dövüş alanına saçılır. Arındırma, koruma, saygı — hepsi bir tutam tuzda.
- Anadolu mutfağında “ekmeğini ve tuzunu yedim” ifadesi sadece bir deyim değil, bir ahlak sözleşmesidir. Tuz yemişsen o insana ihanet edemezsin. (Bazıları bu sözleşmeyi hafife alıyor, o ayrı mesele.)
Peki neden tuz bu kadar yüklü anlam taşıyor? Diğer baharatlar neden aynı ağırlığa sahip değil?
Bence cevap şu: Tuz evrenseldir. Biber bir kültüre aittir, safran bir coğrafyaya, vanilya bir iklime. Ama tuz her yerde var. Denizde var, dağda var, toprağın altında var, senin bedeninde var. Gözyaşında var. Terde var. Tuz senden başlayıp dünyaya açılıyor — yoksa dünyadan sana gelmiyor. Bu yüzden onunla bir bağ kurduğunda bu bağ başka bir şeyden farklı hissettiriyor. Sanki kendinin bir parçasını tanıyorsun.
Bir portreyi çizerken bazen fırçayı bırakıp sadece bakarım. Yüzü değil, boşluğu. Yüzün etrafındaki havayı. Çünkü bir insan yüzünün anlamı o yüzün içinde değil, çevresinde saklıdır. Tuz da öyle — yemeğin içinde değil, çevresinde yaşıyor. Onsuz her şey düz, onsuz her şey renksiz, onsuz her şey hafif (iyi anlamda değil, tatmin etmez anlamında).
Şunu da söyleyeyim: Tuz kullanımı kişilikle doğrudan bağlantılı. (Bu benim kendi gözlemim, peer-reviewed bir makale değil, merak etme.)
- Yemeği tatmadan tuz atanlar: Güvenli, alışkanlıklarına sadık, biraz inatçı.
- Hiç tuz atmayıp “yeter bu kadar” diyenler: Kontrolcü, mükemmeliyetçi, sürprize kapalı.
- Pişirirken sürekli tadına bakıp tuz ayarlayanlar: Empati kuran, sürece değer veren, iyi dinleyiciler.
- Masada tuz şişesini bile aramayıp yiyenler: Ya gerçekten mutlu ya da sessizce şikayetçi — ikisini ayırt etmek zor.
(Bu listeyi ciddiye aldıysan sana diyeceklerim var ama şimdilik susuyorum.)
Asıl meseleye dönelim: Tuz neden anıyı çağırır?
Çünkü tuz, paylaşımın fiziksel kanıtıdır. Aynı sofradaki tuz şişesine uzanan iki el — bu basit hareket aslında “ben buradayım, sen de buradasın ve bu an gerçek” demektir. Ve beyin gerçek anları kaydeder. Gerçek anlar kaydedilir çünkü beyin anlamsız şeyleri siler, anlamlı şeyleri tutar. Tuzlu anlar tutulur. (Hem gerçek hem mecaz olarak, ikisini de aldım.)
Bir dahaki sefere yemek yerken dur bir saniye. Tuzun tadını değil, tuzun arkasındaki eli düşün. Kim attı o tuzu? Hangi mutfakta, hangi saatte, hangi ruh haliyle? O ellerin çektiği yolu düşün — tarladan, denizden, dağdan sofraya kadar. Ve o anda fark edeceksin ki yediğin şey sadece yemek değil.
Yediğin şey zaman.
Hadi bakayım, şimdi usulca dağılın ve mümkünse mısmıl olun.
Demirhan.
