Şu an mutfağındaki o küçük, önemsiz, belki tozu bile azalmış biber değirmenine bak. Evet, ona. Şimdi sana bir şey soracağım: O değirmenin içindeki siyah taneler için bir insan ölmeye razı olur muydu? Tarih diyor ki — pek çoğu oldu, hem de gülümseyerek.
Karabiber (Piper nigrum) bugün dünyanın her mutfağında o kadar sıradan bir yerde duruyor ki, ona bakıp “ne kadar mütevazı” diyoruz. Ama bu bitki, insanlık tarihinin belki de en kanlı, en hırslı, en açgözlü maceralarından birinin fitilini ateşledi. Portekizliler denize açıldı, İspanyollar Kristof Kolomb’u finanse etti, Osmanlı ticaret yollarını kapatıp kapattı derken Avrupalılar çıldırdı — hepsi bu küçük, kuru, siyah taneler için. (Kolomb aslında biber arayışındaydı. Amerika’yı buldu. Yanlış baharat, doğru kıta.)
Peki neden? Neden bir baharat bu kadar güçlüydü?
Cevap buzdolabında gizli — ya da tam olarak onun yokluğunda.
Ortaçağ Avrupası’nı düşün. Soğutma yok, konserve yok, vakum ambalaj yok. Etin birkaç günde çürüdüğü, balığın koktuğu, erzakın kışa varmadan tükendiği bir dünya. Biber o dünyada sihirli bir şeydi — hem eti uzun süre taze tutuyordu hem de çürümeye başlamış olanı “yenilir” kılıyordu. (Evet, çürük et yediler. Ve biber olduğu sürece buna “yemek” dediler. Biz daha nelerden şikayetçiyiz bilmiyorum.) Bu işlevsel güç, biberi bir lüks değil, bir hayatta kalma aracı haline getirdi. Hayatta kalma aracı olan her şey gibi o da paha biçilmez oldu.
Roma İmparatorluğu döneminde karabiber, altınla takas edilirdi. Kira ödemelerinde, vergi borçlarında, hatta fidye bedellerinde biber geçerdi. MS 410’da Vizigotlar Roma’yı kuşattığında, fidye listesinin başında 3.000 pound karabiber vardı. Düşün — şehir yanıyor, imparatorluk çöküyor, barbar kapıda; ve müzakereler baharatla başlıyor. İnsanlık değişmiş mi gerçekten?
Biber Yolunun İçinden Geçen Tarih
Biber Hindistan’ın Malabar kıyılarından geliyordu. Oradan Arap tüccarlar alıyor, Akdeniz’e taşıyor, Venedikliler ve Cenevizliler Avrupalılara satıyordu. Her el değiştirmede fiyat katlanıyordu. Nihai tüketiciye ulaştığında biber, başlangıç fiyatının onlarca katına mal olmuştu. Ve kimse bu zinciri kıramıyordu — çünkü Osmanlı ve Arap güzergahları kesinlikle kontrol altındaydı.
İşte tam bu noktada Portekizliler sahneye çıktı. Vasco da Gama 1498’de Hindistan’a ulaştığında, yanında getirdiği baharatların değeri seyahatin tüm masrafını 60 kat karşıladı. Altmış kat. O günden sonra hiçbir şey aynı olmadı. Portekiz denizleri kontrol etmeye başladı, Venedik battı, Ceneviz battı, ticaret yollarının tamamı yeniden çizildi — bütün bunlar bir avuç kuru tane için.
Şimdi bir de şunu düşün: Keşifler Çağı dediğimiz o büyük tarihi dönüm noktası, aslında bir baharat tedarik sorununa bulunan çözümdür. Yani sömürgecilik, kıtaların keşfi, deniz haritaları, pusulalar, karavelalar — tüm bu “medeniyetin ilerlemesi” masalının özünde bir tüccarın “biber bulmam lazım, başka yoldan gideyim” düşüncesi yatar. (Tarihi romantize etmeden önce bu notu düşmek istedim.)
Peki ya diğer biberler?
Kolomb Amerika’ya vardığında aradığı biberi bulamadı ama acı biberi buldu. Capsicum türleri — kırmızı, yeşil, pul biber, sivri biber — aslında karabiberle hiçbir akrabalığı olmayan bambaşka bir bitkidir. Ama Avrupalılar “biber buldum” dedi ve öyle kaldı. Bu yüzden dünyada “pepper” ailesinde iki tamamen farklı bitki türü var — biri Asya’dan, biri Amerika’dan. İkisi de dünyayı değiştirdi, ama farklı yollardan.
Bugün bir Macar gulaşı yersen içindeki paprika Amerika’dan, bir Hint köri yersen içindeki karabiber Asya’dan. İki kıta, iki farklı macera, aynı sofrada buluşuyor. Yemeği bitirirken böyle şeyler düşünmüyoruz, biliyorum. Ama belki düşünmeliyiz.
Biberin bugünkü hali: İntikam mı, huzur mu?
Bugün karabiber dünyanın en çok ticareti yapılan baharat olmaya devam ediyor — ama artık kimse onun için savaş açmıyor. Fiyatı litre başına birkaç euro. Süpermarkette en alt rafta, plastik ambalajda duruyor. Tarih onu sıradanlaştırdı. Ya da biz onu sıradanlaştırdık. Her iktidarın sonu bu değil mi — bir gün gelir, tahtta oturur; bir gün gelir, markette alt rafa düşer.
Yine de şunu bilmeni isterim: Öğütülmüş hazır biber almayı bırak. Tane al, değirmenden öğüt. Farkı ilk kez tattığında biraz durakla. O keskin, dolgun, odunsu koku burnuna girdiğinde — belki bir saniye — düşün: Bu tane için gemiler battı, adamlar öldü, kıtalar bulundu.
Sonra yemeğine koy ve afiyetle ye. Tarih her zaman böyle biter zaten — büyük dramlar küçük günlük hareketlere karışır ve hayat devam eder.
- MS 410: Vizigotlar Roma fidyesi olarak 3.000 pound karabiber istedi.
- 1498: Vasco da Gama’nın Hindistan seyahati, baharat karından 60 kat kâr sağladı.
- 1492: Kolomb aslında Asya baharatlarına deniz yolu ararken Amerika’ya ulaştı.
- 16. yüzyıl: Portekiz’in baharat tekeli Venedik’in ticari hegemonyasını yıktı.
- Bugün: Karabiber hâlâ dünya baharat ticaretinin yaklaşık %20’sini oluşturuyor.
Sıradan sandığın her şeyin bir tarihi var. Ve o tarihin içinde mutlaka birinin kanı, birinin hırsı, birinin hayali yatıyor. Bunu hatırlamak seni daha iyi bir insan yapmaz belki — ama sofrana oturduğunda daha derin bir nefes alırsın. Bu da bir şeydir.
Hadi bakayım, şimdi usulca dağılın ve mümkünse mısmıl olun.
Demirhan.
