Şunu bir düşün: elindeki tuz değirmeni, insanlık tarihinin en kanlı silahlarından birini tutuyor olabilir. Tabi ki mecazi anlamda. (Ya da değil, kime sorduğuna bağlı.) Tuz. O masum beyaz toz. Sofrada fark edilmez, ama yokluğunda her şey fark edilir. Tıpkı iyi bir arkadaş gibi — ya da iyi bir vicdanı olan bir devlet gibi, ki bu daha nadir rastlanan bir şeydir.
Tarihçiler genellikle savaşları, imparatorlukları, keşifleri anlatır. Ama çok azı şunu sorar: Bu insanlar ne yedi? Yediklerini nasıl sakladı? Ve işte tam orada, o sorunun dibinde, tuz oturuyor. Bacaklarını sallayarak. Sanki “siz fark etmediniz ama ben hep buradaydım” der gibi.
Roma’da askerler maaşlarının bir kısmını tuzla alırdı. Latincede “sal” — tuz. Oradan “salarium” gelir. Oradan da İngilizceye “salary,” yani maaş. Yani bugün patronun sana yaptığı EFT, aslında binlerce yıl öncesinde birisinin sırtında taşınan tuz çuvallarının torunudur. Bunu düşünmeden bordro imzalayabilirsen, tebrikler, sen çok pratik birisin.
Ama tuzun hikayesi romantik değildi her zaman. Afrika’da ve Orta Doğu’da yüzyıllarca tuz, köle ticaretinin para birimi olarak kullanıldı. İnsan bedeni, tuz karşılığı el değiştirdi. “Bu adamın değeri ne kadar?” sorusunun cevabı bazen bir torba tuzdu. Sofrandaki o küçük kaseye bakarken bunu bilmek, insanı biraz yerinden ediyor, değil mi? Edilmiyorsa, o da ayrı bir sorun.
Çin’de tuz tekeli, imparatorlukların bel kemiğiydi. Hanedanlar yükseldi ve düştü — çoğunlukla tuz gelirlerine bağlı olarak. Tuz kaçakçılığı ölümle cezalandırılırdı. Düşün bir, bugün kim tuz kaçakçılığı yapar diye gülebilirsin, ama o günlerde bu iş mafyadan farksızdı. Belki daha tehlikeliydi. Mafyanın en azından bir kıyafet kodu vardı.
Fransa’da “gabelle” adıyla bilinen tuz vergisi, Fransız Devrimi’nin fitilini ateşleyen nedenlerden biriydi. Halk aç değildi sadece — tuzlu yemeğe bile muhtaçtı. Yani özgürlük, eşitlik, kardeşlik sloganlarının altında biraz da şu var: “Artık yemeğimize tuz atabilmek istiyoruz.” Bu cümle kulağa küçük gelir, ama milyonlarca insanın hayatını değiştirdi.
Gandhi’nin 1930’daki Tuz Yürüyüşü de öyle. Britanya sömürgesi Hindistan’da tuz üretmek yasaktı. İnsanlar kendi topraklarında, kendi deniz kıyısında, doğanın bedava sunduğu bir şeyi alamıyordu. Gandhi 388 kilometre yürüdü. Sadece tuz için. Ama o yürüyüş aslında şunu söylüyordu: “Bize kendi nefesimizi bile vergi olarak ödetemezsiniz.” Tuz o yürüyüşte bir sembole dönüştü — ama semboller boşlukta doğmaz, her zaman çok somut bir acının içinden çıkar.
Peki ya mutfakta? Orada tuz başka bir adam. Daha sakin, daha uslu, ama yine de otoriter. Tuzun yemekteki işlevi sadece lezzet vermek değil — lezzeti açığa çıkarmak. Bir domatesi düşün: tuzsuz yersen, fena değildir. Biraz tuz atarsın, bir anda o domates kendini tanıtmaya başlar. Tuz burada bir katalizör. Bir şeyin var olmasını sağlamıyor, ama var olanın görünmesine izin veriyor. (Buraya bir hayat dersi sıkıştırmak istiyorum ama kendimi tutuyorum. Neredeyse başarılı oldum.)
Farklı kültürler tuzu farklı kutsar:
- Japonya’da sumo güreşçileri ringde tuz serper — kötü ruhları kovmak için. Aynı zamanda toprak kutsaması.
- Yahudi geleneğinde ekmek tuzla yenir, sofrada daima tuz bulunur. Tuz bozulmaz, bu yüzden antlaşmayı simgeler. “Tuzun antlaşması” denen şey var kutsal metinlerde.
- Anadolu’da misafire tuz ve ekmek sunmak, kökleri çok eskiye giden bir ittifak jestiydi. “Tuzu ekmeği var aramızda” sözü hâlâ yaşıyor — bir şeyler ifade ettiği için değil, doğru olduğu için.
- Etiyopya’da tuz blokları, para gibi kullanıldı. Cebinde nakit yerine tuz taşıdın. Bu bana çok dürüst geliyor, açıkçası. En azından değeri gözle görülebilir bir şey.
- Orta Asya’da yolcuya tuz verilmesi, “geri dön, seni bekliyoruz” anlamına gelirdi. Tuz bir davet, bir ip, bir eve bağlayan şeydi.
Modern çağda tuz ucuzladı, demokratikleşti. Artık herkes tuz alabiliyor. Bu güzel bir şey — ama bir yanda da şöyle bir ironi var: tuz bu kadar erişilebilir olunca, insanlar onu abartmaya başladı. Bugün dünya genelinde aşırı tuz tüketimi ciddi bir sağlık sorunu. Yani yüzyıllarca uğruna savaşılan bir şeyi, fazlasına ulaşınca kendimize karşı silah olarak kullandık. Bu kadar insana özgü bir şey ki, güldürmek mi lazım ağlatmak mı bilemedim.
Ben bir portreyi çizerken önce o insanın ağırlığını hissederim, sonra kalemi kağıda koyarım. Tuz da öyle bir şey bence. Görünmez ağırlıklar taşıyor. Savaşların, kaybedilmiş özgürlüklerin, verilen sözlerin, ölümlerin ve sofralarda geçen sıradan akşamların ağırlığı. Sen o tuz değirmenini çevirirken, aslında tarihin en uzun sessiz tanığını döndürüyorsun.
Bir dahaki sefere yemeğine tuz attığında, sadece lezzet değil, bir hafızayı ekliyorsun tabağına. Belki farkında olarak, belki olmayarak. İkisi de güzel, aslında. Çünkü anlam, bazen bilmeden taşıdığımız şeylerin içinde oturuyor.
Hadi bakayım, şimdi usulca dağılın ve mümkünse mısmıl olun.
Demirhan.
