Sana bir soru soracağım ve ciddiye almanı istiyorum: Eğer bir varlık acı çektiğini belli edemiyorsa, acı çekmiyordur diye mi düşünürsün? Çoğumuz “hayır, öyle düşünmüyorum” deriz — ama sonra gidip bir ahtapotu diri diri kaynar suya atarız. (Bu yazı bir veganizm manifestosu değil, merak etme. Ama bazı şeylerin farkında olmakla olmamak arasında dağlar kadar fark var.)
Ahtapot, bu gezegende bizden tamamen bağımsız olarak zekayı keşfetmiş tek gruplardan biridir. Biz memeliler bir koldan, kuşlar başka bir koldan evrilirken, ahtapot kafadan bacaklılar kendi ıssız köşelerinde oturmuş ve “tamam, o zaman ben de düşünebilirim” demiş. Kimseyle anlaşmadan, kimsenin tarifini almadan.
Bu ayrıma dikkat et: Köpek zekası, insanla birlikte evrilmiştir. On binlerce yıl boyunca insanın yüzünü okuyarak, insanın sesine ayak uydurarak gelişmiştir. Ahtapotun ise insanla ortak bir atası yaklaşık 500 milyon yıl önce yaşamıştır — o kadar uzakta ki neredeyse farklı bir roman gibi. İki ayrı yazar, iki ayrı hikaye, ama şaşılacak derecede benzer temalar.
Peki bu zeka nasıl çalışıyor? İşte burada iş ilginçleşiyor.
Ahtapotun yaklaşık 500 milyon nöronu var — köpeğe yakın bir sayı. Ama bu nöronların yalnızca üçte biri merkezi beyinde. Geri kalanı? Kollarında. Her kol, neredeyse bağımsız bir karar alma birimi gibi çalışıyor. Yani ahtapot bir şeyi “düşünürken,” sekiz ayrı uzuv kendi başına problem çözüyor olabilir. Buna “dağıtık zeka” deniyor. Biz bunu ancak son yıllarda yapay zeka mimarilerinde taklit etmeye çalışıyoruz — ahtapot bunu evrimsel olarak milyonlarca yıldır taşıyor.
Bir de şu var: Ahtapotlar renk körüdür. Gözleri tek tip fotoreseptöre sahip. Ama derilerindeki renk değişimi, ışığın dalga boylarını kullanma biçimi, olası bir “deri gözü” teorisi — bunların hepsi hâlâ tartışılıyor. Belki de rengi gözleriyle değil, tüm vücutlarıyla “görüyorlar.” Bunu okuduğumda kalemimi masaya bıraktım ve bir süre pencereden dışarıya baktım. (Gereksiz bir detay değil bu — bazı bilgiler insanı öylece duraklatır.)
Ahtapotların zekayla ilgili gözlemlenen davranışları şunları içeriyor:
- Kavanoz açma — laboratuvar ortamında kapağı vidalı kavanozlardan yemi çıkarabiliyorlar, üstelik bunu öğreniyorlar ve hızlanıyorlar
- Oyun oynama — bir ahtapotun dalgalarla sürüklenip geri gelen plastik kutularla defalarca “oyun oynadığı” gözlemlenmiş; bu davranışın işlevsel bir amacı yok, sadece… eğlenceli
- Bireysel kişilik — aynı türden iki ahtapot aynı ortamda bile farklı karakterler sergiliyor; biri meraklı, diğeri çekingen olabiliyor
- Kılık değiştirme — sadece renk değil, doku da değişiyor; pürüzlü zemin taklidi yaparken derileri gerçekten pürüzleniyor
- Alet kullanımı — Hint Okyanusu’nda bazı ahtapotların Hindistan cevizi kabuklarını taşıyıp sonradan sığınak olarak kullandığı belgelendi; bu, “geleceği planlama” davranışı sayılıyor
Şimdi dur bir dakika. “Geleceği planlama.” Bu cümle, yıllarca yalnızca insan ve belki büyük primatlar için kullanılıyordu. Sonra kuşlar girdi listeye — özellikle kuzgunlar. Şimdi bir yumuşakça. Bir yumuşakça. İstiridyeyle aynı sınıfta olan bir hayvan.
Ama işin felsefi kısmı burada başlıyor. Ahtapotlar çok kısa yaşıyor — çoğu tür bir ila üç yıl. Yavruların bakımını üstlenen anne, yumurtaları korurken yemek yemiyor, avcılık yapmıyor, neredeyse hareketsiz bekliyor ve yumurtalar açılınca ölüyor. Erkek zaten çiftleşmeden kısa süre sonra ölüyor. Kuşaklar arası bilgi aktarımı neredeyse yok. Yani her nesil, bildiklerini sıfırdan öğreniyor.
Bu beni derinden etkiliyor. Biz insanlar zekamızı birikimli olarak inşa ediyoruz — kitaplar, dil, kültür, öğretmen. Ahtapot her defasında yeniden başlıyor. Ve yine de o kavanozun kapağını açıyor. Yani öğrenme kapasitesi, aktarılan bilgiden bağımsız olarak kendi başına devasa bir güç.
Belki de asıl soru şu: Zeka, birikmek zorunda mıdır? Yoksa her an kendi içinde tam olabilir mi?
Bir portreyi çizdiğimde — özellikle tanımadığım birini — önce ne çizdiğimi değil, kimi çizdiğimi anlamaya çalışırım. Ahtapota baktığımda da aynı şeyi hissediyorum. Bu sadece “ilginç bir hayvan” değil. Bu, varoluşun başka bir biçimi. Göz yapısı farklı, beyin mimarisi farklı, zaman algısı muhtemelen çok farklı — ama sonunda aynı okyanusta yüzüyoruz.
Ve biz onları hâlâ büyük çoğunlukla “malzeme” olarak görüyoruz.
İngiltere 2021’de ahtapotları, yengeçleri ve ıstakozları resmi olarak duyarlı varlıklar olarak tanıyan bir yasa çıkardı. Bu yasa, bu hayvanların acı çekebileceğini ve refahlarının gözetilmesi gerektiğini kabul ediyor. Küçük bir adım. Ama önemli — çünkü “duyarlılığı” tanımak, “öteki” kavramını yıkmak demek. Ve ben öteki denen şeyin, yalnızca bakış açısının bir kazası olduğuna inanıyorum.
Sekiz kolu, üç kalbi, dağıtık beyni ve bir yıllık ömrüyle ahtapot, bize zekânın tek bir şekli olmadığını söylüyor. Bilinçin tek bir adresi olmadığını. Ve belki de en önemlisi — yalnızlığın da kendi içinde bir derinlik taşıyabileceğini.
Çünkü ahtapot sosyal bir hayvan değil. Türdeşleriyle yuva kurmuyor, sürü oluşturmuyor. Ama yine de oynuyor. Yine de merak ediyor. Yine de bir kabuğu taşıyıp “yarın lazım olur” diyor.
Bence bu, oldukça onurlu bir varoluş biçimi.
Hadi bakayım, şimdi usulca dağılın ve mümkünse mısmıl olun.
Demirhan.
