İlk kez ne zaman vicdanın sızladığını hatırlıyor musun? Ben hatırlıyorum. Yedi yaşında, mahallede bir kedinin kuyruğuna ip bağlayan çocuklara ses çıkaramadığım an. Bir şey yapmadım, sadece izledim. O gece yastığa kafamı koyduğumda midem bulandı. Kimse bana "bu yanlış" demedi — midem kendi kendine karar verdi. İşte vicdan böyle bir şey: önce bedende çalar, sonra kafaya ulaşır.
Ama şimdi düşünüyorum — o mide bulantısı hâlâ aynı şiddette mi? Yoksa yıllar, alışkanlıklar, "dünya böyle işte" cümleleri o sızıyı anestezi mi etti?
Vicdanın bir son kullanma tarihi olduğunu iddia etmiyorum. Ama bir aşınma katsayısı olduğuna eminim. Taşın üzerinden akan su gibi — ilk yüz litre iz bırakmaz, ama bin yıl sonra ortada bir kanyon vardır. Vicdanda tam tersi işler: ilk yüz olay derinleştirir, sonraki binler düzleştirir. Haberlerde üst üste gördüğün savaş fotoğraflarına artık "of" bile demiyorsan, taş düzleşmiş demektir.
Hannah Arendt buna "kötülüğün sıradanlığı" dedi. Eichmann'ı izlerken gördüğü şey bir canavar değildi — vicdanını bürokrasiye teslim etmiş sıradan bir memurdu. Adam evrak imzalar gibi ölüm imzalıyordu. Vicdan orada ölmemişti; sadece çoktan emekli edilmişti. "Ben sadece görevimi yaptım" cümlesi, vicdanın mezar taşına yazılabilecek en kısa epitaftır.
Peki bu sadece büyük kötülüklerde mi olur? Hayır. Küçük gündelik hayatta da vicdanın nasıl uyuştuğunu gör:
- Sokakta yatan insanı ilk gördüğünde duraksarsın, yüzüncüsünde adımını bile yavaşlatmazsın.
- İlk yalanında yüzün kızarır, ellincisinde sesin bile titremez.
- Birinin arkasından ilk konuştuğunda rahatsız olursun, sonra buna "haklı eleştiri" dersin.
- İlk haksızlığa tanık olduğunda bağırırsın, sonra "benim sorunum değil" diye kapatırsın.
Bu bir ahlaki çöküş değil — bu bir adaptasyon mekanizması. Beyin seni korumak için acıyı normalleştiriyor. Sorun şu ki, korunduğun şey aslında seni insan yapan şey. Vicdanını korumaktan korununca geriye ne kalıyor? Çok verimli, çok işlevsel, çok "ayakları yere basan" ama içi boşalmış bir kabuk.
(Parantez açıyorum: Sürekli vicdan azabı çekmekten bahsetmiyorum. O da ayrı bir hastalık. Kendini her şeyden sorumlu hissetmek de vicdanın sağlıklı çalışması değil, vicdanın panik atağıdır. Kapıyorum.)
Spinoza bir şey söylemişti — tam alıntı değil ama ruhunu veriyorum: İnsan özgürlüğü, nedenlerini anladığı tutkularla yaşamaktır. Vicdanı diri tutmak da buna benziyor. Körü körüne her şeye tepki vermek değil, ama tepkisizliğini fark edip "bir dakika, ben ne zaman bu kadar rahat olmaya başladım?" diye sormak.
Vicdan bir organ değil, bir pratik. Kaslar gibi çalışmazsan körelir. Çizim yapmak gibi düşün — kırk yıl çiziyorsun, bir gün bıraksan el unutmaz ama göz tembelleşir. Vicdanda da öyle: duygu kaybolmaz ama bakış körleşir.
Peki nasıl diri tutulur? Reçete yazmayacağım, reçete yazan adamlara güvenmem zaten. Ama şunu söyleyebilirim: vicdanın sızladığı anı bastırma. O sızı sana bir şey söylüyor. Rahatsız olmak, rahatsız olduğunu bilmek ve buna rağmen o rahatsızlıkla oturmak — işte bu, vicdanın son kullanma tarihini uzatmanın tek yolu.
Mısmıl olun, Demirhan.
