Hiç gece yarısı pencerenin kenarından aşağı baktın mı — sokak bomboş, tırnağını bile kıpırdatsan yankılanacak kadar sessiz — ve içinden "bu sessizlik bana ait değil" diye geçirdin mi? Ben geçirdim. Birden fazla kez.
Sokağa çıkma yasağı denen şey, ilk bakışta basit bir güvenlik tedbiri gibi durur. "Evinde kal, güvende ol." Cümle kısa, emir kipi, tartışmaya kapalı. Ama bir cümlenin kısalığı onun masumiyetinin garantisi değildir. Bazen en kısa cümleler en uzun yaraları açar. "Sus" mesela. İki harf, bir ömürlük hasar.
Mesele şu: bir devlet sana "dışarı çıkma" dediğinde, bunu neden söylediği kadar nasıl söylediği de önemlidir. Deprem sonrası yağmacılığı engellemek için mi? Salgında bulaşı kesmek için mi? Yoksa meydana toplanan insanların sesini kısmak için mi? Aynı yasak, üç farklı niyet, üç farklı ahlaki zemin. Ve biz vatandaşlar çoğu zaman bu zeminlerin hangisinde durduğumuzu bile bilmeden itaat ediyoruz — ya da etmiyoruz.
Tarih boyunca sokağa çıkma yasaklarının anatomisi hep benzer parçalardan oluştu:
- Gerekçe: Her zaman "güvenlik" denir. Her zaman. İstisna yok. Kimse "sizi susturmak istiyoruz" demez; "sizi korumak istiyoruz" der.
- Süre: Başlangıçta "geçici" olan şey, uzadıkça normalleşir. Normal olan da sorgulanmaz.
- Kapsam: Önce belirli saatler, sonra belirli mahalleler, sonra belirli insanlar. Kapsam genişledikçe hedef daralır — ve o hedef genellikle zaten kırılgan olandır.
- Sessizlik: Yasağın en büyük zaferi, sokağın boşalması değil, zihinlerin boşalmasıdır. Korkuyla değil, alışkanlıkla itaat eden bir toplum, yasağı içselleştirmiş demektir.
(Burada bir parantez açayım: Ben çizer adamım, siyasetçi değilim. Ama bir portreyi çizerken insanın yüzündeki çizgileri okursun — ve bazı çizgiler gülmekten, bazıları ağlamaktan, bazıları da susmaktan oluşur. Susmaktan oluşan çizgiler en derin olanlardır.)
Sivil itaatsizlik diye bir kavram var, bilirsin. Thoreau'dan beri konuşuluyor; Gandhi'den, Rosa Parks'tan beri yaşanıyor. Ama ben burada büyük kahramanlık hikâyeleri anlatmak istemiyorum. Ben o yasak gecesinde mutfağında oturup çay demleyen, pencereden bakan, "acaba dışarı çıksam ne olur" diye düşünen ama çıkmayan insanı düşünüyorum. O insanın içindeki çatışmayı. O çatışma küçük değildir. O çatışma, bir toplumun vicdanının nabzıdır.
Çünkü itaat her zaman korkaklık değildir — bazen çoluk çocuğun evde, bazen riskin gerçekten büyük. Ama itiraz da her zaman kahramanlık değildir — bazen öfke, bazen ego, bazen hesapsız cesaret. Mesele ikisinin arasındaki o ince çizgiyi kendin çizebilmekte. Başkasının çizdiği çizginin içinde yaşamak kolaydır; kendi çizgini çizmek yürek ister.
Ve şunu söyleyeyim: bir toplumda sokağa çıkma yasağı ilan edildiğinde, o yasağın meşruiyetini sorgulayacak kurumlar yoksa — bağımsız mahkemeler, özgür basın, sivil örgütler — o yasak artık güvenlik tedbiri değildir. O yasak, iktidarın monologudur. Ve monolog olan yerde diyalog ölür. Diyalog ölen yerde demokrasi nefes alamaz.
Şimdi düşün: Son kez ne zaman bir kuralı sorguladın? Sorgulamak için değil, anlamak için. "Bu kural kimi koruyor, kimi sınırlıyor?" diye. Bu soruyu sormak suç değildir. Bu soruyu sormamak ise — affedersin ama — tembelliğin en tehlikeli halidir.
Mısmıl olun, Demirhan.