Hiç bir sınır kapısında sıra bekledin mi? Yani gerçekten bekledin mi — pasaportun elinde, ayaklarının altında beton, önünde yirmi kişi, arkanda yirmi kişi, herkesin gözlerinde aynı karışım: umut, korku, sabırsızlık ve tuhaf bir utanç. O sırada sen ne vatandaşsındır ne turistsin ne mülteci. Sen sadece bekleyen adamsındır. Ve beklemenin milliyeti yoktur.
Dünya üzerinde yaklaşık 300.000 kilometre kara sınırı var. İnsanoğlu gezegeni bir çarşaf gibi katlayıp çizgiler çekmiş, sonra o çizgilerin iki tarafına farklı bayraklar dikmiş. Komik olan şu: çizginin sağındaki toprak ile solundaki toprak aynı mineralleri taşır. Aynı yağmur düşer ikisine de. Aynı böcekler pasaportsuz geçer. Ama sen — sen geçemezsin. Çünkü senin bir damgan var, damga uymazsa kapı açılmaz.
Ben birkaç sınır kapısı gördüm hayatımda. Bazıları steril, bazıları tozlu, bazıları trajikomik. Ama hepsinde ortak bir şey fark ettim: insanlar sınırda küçülür. Boyları kısalır, sesleri alçalır, elleri titremeye başlar. CEO'su da küçülür, çiftçisi de. Çünkü o camın arkasındaki memur, o an senin kaderinin sahibidir. Damgayı basar ya da basmaz. Ve sen orada, o üç saniyede, bütün kimliğinin bir mürekkep lekesine indirgendiğini hissedersin.
(Bir keresinde önümdeki adam, memur pasaportunu çevirip bakarken, elini kalbinin üstüne koydu. Farkında bile değildi. Refleksti. Sınır kapısı insanın reflekslerini ele verir.)
Şimdi düşün: dünyada tahminen 281 milyon insan doğduğu ülkenin dışında yaşıyor. Her birinin bir sınır hikâyesi var. Kimininki bavullu, kimininki lastik botlu, kimininki diplomatik plakalı. Ama hepsinin ortak noktası şu: bir çizgiyi geçtikleri an, kendilerinin bir parçasını geride bıraktılar. Sınır geçmek sadece coğrafya değiştirmek değildir — sen de değişirsin. Aksanın değişir, yürüyüşün değişir, gülüşün bile bazen kısılır.
Sınırların en absürt taraflarını sayayım sana:
- Bazı sınır kasabalarında insanlar sabah bir ülkede kahvaltı edip öğlen diğerinde çalışır — kimlik değişir, insan aynı kalır.
- Baarle-Hertog diye bir yer var, Belçika-Hollanda sınırında: bazı evlerin salonu Belçika'da, mutfağı Hollanda'da. Kapının eşiğinde ülke değiştirirsin.
- Kore'deki DMZ'de iki asker karşı karşıya durur, aralarında birkaç metre var. Aynı dili konuşurlar ama birbirlerinin gözüne bakma yasağı vardır.
- Afrika'daki sınırların çoğunu, o topraklara hiç ayak basmamış Avrupalı diplomatlar cetvel ile çizdi. Dümdüz. Kabileleri, nehirleri, aileleri ortadan ikiye böldüler.
Sınır çizgisi aslında bir itiraftır. "Ben sana güvenmiyorum" der. "Sen bana yeterince benzemiyorsun" der. Bazen haklıdır, güvenlik gerçektir, düzen gereklidir — bunu romantize etmek aptallık olur. Ama şunu da görmek lazım: o çizgiler çoğu zaman insanların değil, iktidarların ihtiyacıdır. İnsanlar bıraksan karışır, kaynaşır, çorbalaşır. Zaten tarih boyunca da öyle yapmışlardır — göçler, ticaret yolları, evlilikler hep o çizgilere rağmen olmuştur.
Bir portre çizerken yüzlere bakarım. Yüzlerde sınır yoktur. Bir Kolombiyalı ninenin göz kenarındaki kırışıkla bir Karadenizli dedenin kırışığı arasında fark bulamazsın. Gülüş aynı kasları kullanır, ağlayış aynı tuz oranını taşır. Kalem kâğıda değdiğinde pasaport soran yoktur.
Belki de mesele şu: sınırlar gerekli olabilir ama kutsal değildir. Onları çizen de insandı, değiştiren de insan olacak. Önemli olan, o sırada bekleyen adamın gözlerindeki ışığı söndürmemek. Çünkü o ışık — o ışık evrenseldir, damga istemez.
Mısmıl olun, Demirhan.