Tavana monte edilmiş bir ayna düşün. Altında yatan kadın kıpırdayamıyor — korsesi var, omurgası çatlamış, sağ bacağı otuz küsur operasyon görmüş. Elinde fırça. Gözleri yukarıda, kendi yüzünde. Frida Kahlo'nun otoportre serüveni böyle başladı: bir kaza sonrası yatağa mahkûm edilmiş bir bedenin, kendine bakıştan başka çaresi kalmamasıyla.
Ama şimdi bir an için o aynayı kır. Paramparça et. Frida ne çizerdi?
Çoğu insan otoportreyi narsisizm sanır. "Adam kendini çiziyor, ne kadar da kendini beğenmiş." Hayır kardeşim. Otoportre, sanatçının en ucuz ve en acımasız modeliyle yüzleşmesidir. Model kaçmaz, ücret istemez, poz vermekten şikâyet etmez. Ama bir bedeli vardır: her bakışta kendini gerçekten görmek zorundasın. Frida bunu yetmiş küsur kez yaptı. Her seferinde farklı bir yara, farklı bir maske, farklı bir itiraf.
Ayna kırılınca ne olur peki? Sanat tarihi buna birkaç cevap veriyor:
- Rembrandt — hayatı boyunca yaklaşık doksan otoportre yaptı. Gençliğinde yakışıklı ve mağrur, yaşlılığında çökmüş ve dürüst. Aynası sağlamdı ama gözü acımasızdı.
- Egon Schiele — aynaya baktığında kendini büktü, kırdı, çarpıttı. Ayna dümdüzdü; kırık olan bakıştı.
- Francis Bacon — portreleri et parçalarına benziyordu. Aynayı çoktan kırmıştı, parçaların arasından bakıyordu.
- Frida — aynayı olduğu gibi kullandı ama yansımaya maymunlar, geyikler, dikenler, kanayen damarlar ekledi. Gerçeği değiştirmedi, gerçeğin etrafını sardı.
Şimdi meseleye bir çizer gözüyle bakayım. Kırk yıldır portre çiziyorum. İnsanların yüzüne bakarken ilk gördüğüm şey simetri değil — asimetri. Sol gözün sağ gözle kavgası, dudağın bir köşesinin diğerinden habersiz kıvrılışı, alnın bir tarafının ışığa teslim olurken öbür tarafının gölgede direnişi. Yüz zaten kırık bir aynadır. Biz çizerler sadece bu kırıklığı kâğıda tercüme ederiz.
Frida'nın aynası kırılsaydı, bence şunu yapardı: hafızadan çizerdi. Ve o çizimler çok daha tehlikeli olurdu. Çünkü hafıza, aynadan daha gaddar bir editördür. Ayna sana olduğun gibi gösterir (az çok). Hafıza ise olduğunu sandığın, olmak istediğin ve olmaktan korktuğun şeyi aynı anda sunar. Üst üste biner, bulanıklaşır, abartır, siler.
(Bir düşün — sabah aynaya baktığında gördüğün yüzle, gece yatarken hatırladığın yüz aynı mı? Hiçbir zaman değil.)
Bacon'ın portreleri tam olarak bu yüzden rahatsız edicidir. Adam aynaya değil, hafızanın çarpıtılmış fotoğraflarına bakarak çizdi. Polaroidler aldı, buruşturdu, üst üste koydu, sonra tuvale geçti. Sonuç: tanıdık ama tanınmaz yüzler. Senin yüzün ama senin olmayan bir versiyonu.
Sanatın en dürüst anı, aletin bozulduğu andır. Fırça kırılınca parmakla boyarsın. Ayna kırılınca hafızayla çizersin. Kalem bitince çivi kullanırsın. Alet değişir, el değişmez. Frida bunu bedeniyle kanıtladı — kırılan omurgasıydı, korseydi, bacağıydı. Ama el? El hiç durmadı.
Sana da şunu sorayım: senin aynan ne zaman son kez kırıldı? Ve kırıldığında ne gördün — yokluğu mu, yoksa ilk kez gerçeği mi?
Mısmıl olun, Demirhan.
