Sana bir soru soracağım ve cevabı bildiğini sanmıyorum: Ellerini kaç kez düşündün bugün? Faturayı öderken, çayı dökerken, telefonun ekranını silerken — ellerini değil, yaptığın işi düşündün. Eller zaten oradaydı. Hep oradalar. Ve işte tam bu yüzden en büyük sır onların içinde saklı.
Kırk yıldır çiziyorum. Bunu söylediğimde insanlar ya saygıyla eğilip "vay be" diyor, ya da "peki iyi para kazanıyor musun" diye soruyor. (İkinci grubu tanıyorum, kötü insan değiller, sadece ellerini hiç düşünmemişler.) Ama kırk yılın asıl hediyesi ne biliyor musun? Artık düşünmeden çiziyorum. Yanlış anla — kastettiğim düşüncesizlik değil. Tam tersine: Eller düşünüyor. Ben sadece izliyorum.
Buna kas hafızası diyorlar bilimsel olarak. Nörolojik açıdan doğru bir tanım. Ama ressam olarak söylüyorum: Bu tanım yetmiyor. Çünkü kas hafızası bir piyano sonatını ezberleyebilir, bir tenis vuruşunu kodlayabilir. Fakat bir yüzün kıvrımındaki üzüntüyü kodlayamaz. Orada başka bir şey devreye giriyor — çizginin altında ne yattığını bilen, isim veremediğin, okul öğretemeyen o şey.
Ustaların ellerine bak bir. Terziyi, demircisi, hamur yoğuranı, taş oyanı. Pürüzlü değil mi, sadece çağrışım açısından söylüyorum — o eller anlatıyor. Ellerin içinde bir kronoloji var: İlk seferde titredi, sonra ısındı, sonra unuttu nasıl titreyeceğini, sonra titreme gerektiğinde bile titremedi çünkü artık karar el değil, iş veriyor.
Alet meselesi buraya giriyor işte. Dijital çizim tabletim var. Kalemim var. Kömürüm var. Mürekkeplerim. Hepsinde aynı şeyi yapıyorum: Bir insanın yüzünü arıyorum. Alet değişince bazı şeyler değişiyor elbette — pürüzün dokusu, silginin izi, kağıdın direnci. Ama elin niyeti değişmiyor. El hâlâ aynı şeyi soruyor yüze: "Sen kimsin, gerçekten?"
Peki ustalık nasıl geliyor? Sana dürüst cevabı vereyim — kimse tam bilmiyor. Ama gözlemlerim şunlar:
- Tekrar tek başına yetmez. Aynı hatayı bin kez yapmak seni usta yapmaz, sadece yorar. Tekrarın içinde dikkat olmalı.
- Hata silinmez, katmana gömülür. Her yanlış çizgi bir sonrakinin altında yaşıyor. Usta el o yanlışları taşıyor ve onlardan besleniyordur.
- Beden öğrenir, ego direnir. En büyük engel "bunu zaten biliyorum" hissidir. El bilse bile ego unutturmaya çalışır.
- Ustalık sessizleşmektir. Yeni başlayan çizimden, orta düzey teknikten konuşur. Usta ise sessizce oturur ve sadece bakar — ta ki el hareket etmeye hazır olana kadar.
Birisi bana bir keresinde sordu: "Dijital araçlar geldi, ne hissettiniz?" Ne hissettim? Merak ettim. Denedim. Anladım ki ekran da kâğıt kadar samimi olabiliyor — eğer elinde kırk yıl varsa. Yoksa ne ekran ne kâğıt seni kurtarır, her ikisinde de yüzeysel kalırsın. Alet değişir, el değişmez diyorum bu yüzden. Ciddiye alın bunu, espri değil.
Son olarak şunu söyleyeyim: Ellerini bugün fark et. Sadece bir kez. Bir şey tutarken, bir yere yazarken — elinin içindeki o sessiz bilgiyle bir an göz göze gel. O bilgi senin, kimse almadı. Belki hiç kullanmadın, belki kullandın ama adını koymadın.
Adını koymak zorunda da değilsin zaten. El zaten biliyor.
Hadi bakayım, şimdi usulca dağılın ve mümkünse mısmıl olun.
Demirhan.