Son ne zaman elinde bir kağıt harita tuttun? Yani gerçek bir kağıt harita — kenarları yırtılmış, katlanma çizgileri beyazlamış, bir köşesinde çay lekesi olan cinsten. Google Maps'in mavi noktası senin yerini söylüyor ama sana hiçbir şey hissettirmiyor. Oysa bir kağıt haritayı masaya açtığında dünyanın ağırlığını hissederdin. Kelimenin tam anlamıyla: o şey ağırdı.
Babam Almanya'ya geldiğinde yanında bir Türkiye haritası vardı. Shell benzin istasyonundan alınma, bedava, kötü baskılı bir harita. Ama o haritanın üzerinde kalemle çizilmiş bir çizgi vardı: Ankara'dan Münih'e. Düz bir çizgi değildi, kıvrılıyordu — Bulgaristan, Yugoslavya, Avusturya. Her kıvrımda bir gümrük, her gümrükte bir hikâye, her hikâyede bir aşağılanma. O haritayı katladığında çizgi kayboluyordu ama iz kalıyordu. Tıpkı göçün kendisi gibi.
Haritalar masum değildir. Hiçbir zaman olmadı. Bir harita çizen adam (tarihte hep adam oldu, bunu da not edelim) aslında şunu söylüyordu: "Dünya böyle görünür, çünkü ben böyle gördüm." Merkator projeksiyonunu düşün — Grönland, Afrika'yla aynı boyutta görünür. Afrika, Grönland'ın on dört katıdır. On dört kat! Ama haritada eşitler. Çünkü haritayı çizen adam Avrupa'yı merkeze koydu ve kimse "bir dakika" demedi. Yüzyıllarca demedi.
Kağıt haritaların bir ritüeli vardı. Arabayı kenara çekerdin, haritayı direksiyonun üstüne açardın, parmağınla "biz buradayız" derdin. O parmak izinin bıraktığı hafif yağ lekesi, senin o noktada var olduğunun kanıtıydı. Dijital harita seni takip eder, kağıt harita seni bekler. Arada uçurum var.
Peki neden kağıt haritayı özlüyoruz? (Bazılarımız özlüyoruz, bazılarımız hiç tanımadı bile — bu da ayrı bir trajedi.) Çünkü kağıt harita sana kaybolma lüksü tanıyordu. Yanlış dönüyordun, bilmediğin bir kasabaya giriyordun, orada bir fırından ekmek alıyordun, fırıncıyla üç kelime konuşuyordun, hayatın değişiyordu. Şimdi navigasyon "yeniden hesaplanıyor" diyor ve sen itaat ediyorsun. Kaybolmak artık hata, eskiden keşifti.
Haritaların bize öğrettiği şeyler:
- Sınırlar çizgidir, gerçek değil. Bir dağ, bir nehir sınır olabilir ama o düz çizgiler? Onları bir masada oturan adamlar cetvel ile çizdi. Afrika haritasına bak, dümdüz sınırlar gör, kolonyal cetvelin izini oku.
- Merkez diye bir yer yoktur. Her harita kendi merkezini seçer. Çin haritalarında Avrupa sağ köşede küçücük durur. Avustralya'da ters basılmış dünya haritaları satılır — güney üstte. Kim haklı? Herkes. Hiç kimse.
- Katlanma çizgisi hafızadır. Bir haritayı yüz kere katla aç, o çizgiler artık haritanın bir parçası olur. Yollar gibi — en çok kullanılan yol en çok yıpranır ama en çok bilinen de odur.
- Boşluklar dolu yerlerden daha çok şey anlatır. Eski haritalarda "terra incognita" yazardı — bilinmeyen toprak. Bu dürüstlüktü. Şimdi her yer biliniyor ama hiçbir yeri gerçekten tanımıyoruz.
Geçen gün bir sahafta 1967 baskısı bir İstanbul haritası buldum. Üzerinde olmayan şeylere baktım: Metrobüs yok, köprü yok (ilk köprü 1973), Ataşehir diye bir yer yok. Ama Rum mezarlıkları var, Ermeni kiliseleri işaretli, Süryani mahalleleri görünüyor. Harita değişmemiş, şehir değişmiş. Ya da şöyle söyleyeyim: harita hatırlıyor, şehir unutuyor.
Bir kağıt haritayı düzgün katlayamazsın, bu evrensel bir gerçektir. Orijinal katlanma çizgilerine uymaz, inat eder, kabartı yapar. İnsanlar gibi — bir kere açıldın mı eski haline dönmezsin. Açılmış bir harita, açılmış bir insan: ikisi de artık daha fazla yer kaplar.
Mısmıl olun, Demirhan.