Hiç düşündün mü, bir çay bardağını neden belden tutarsın? Kulpundan değil — zaten kulpu yok. Ağzından değil — dudağını yakarsın. Tam ortasından, o kıvrımın en dar yerinden, iki parmağınla. Sanki bir elin beline sarılır gibi. Kimse sana bunu öğretmedi. Öğretmesine gerek kalmadı. Gördün, dokundun, içtin. Bitti.
Şimdi dur bir saniye. Bu bardak neden bu şekilde? Neden bir kupa değil, neden bir fincan değil? Dünya üzerinde çay içen onlarca kültür var — İngilizler porselene döker, Japonlar çanağa, Faslılar süslü bardaklara, Hintliler toprak fincanı kırar atar. Ama Türkiye'de çay bardağı denince aklına gelen o ince belli, kavisli, şeffaf şey, aslında bir tasarım mucizesi olduğu kadar bir kimlik belgesi.
Bardağın şeffaflığı tesadüf değil. Sen çayın rengini görmek zorundasın. Tavşan kanı mı, açık mı, koyu mu — bu bilgi senin için bir tercih değil, bir varoluşsal pozisyon. "Açık olsun" diyen adamla "demli gelsin" diyen adam arasında ideolojik bir uçurum var gibidir bazen. (Bunu şaka sanıyorsan, bir çay ocağında yarım saat otur, gör.)
O ince bel meselesi de öyle. Bardak daralıyor ki parmakların tam orasına otursun, ama asıl mesele başka: sıcaklık dağılımı. Üst kısım geniş, çay orada biraz serinler, dudağın yaşar. Alt kısım geniş, çay orada sıcak kalır. Orta kısım dar, sen orayı tutarsın — ne çok sıcak, ne soğuk. Mühendislik mi bu, sezgi mi, kültürel evrim mi? Hepsi birden.
Ama benim asıl merak ettiğim şu: o bardağı tutan parmakların belleği. Bir insanın çay bardağı tutma biçimine bakarak hayatı hakkında roman yazabilirsin:
- Serçe parmağını kaldıran var — nereden kaptıysa o "zarafet" fikrini.
- Avucuyla saran var — çay değil, sıcaklığın kendisi lazım ona.
- Tabağıyla birlikte kaldıran var — bardak tabaksız olmaz, çünkü o tabağa şekeri koyacak, çayı oraya döküp üfleyecek.
- Bardağı sallaya sallaya konuşan var — çay ikinci planda, söz birinci planda.
- Bir de bardağın üstüne eğilip buğuyu soluyan var — o adam hiçbir yere yetişmeye çalışmıyor, ona dokunma.
Almanya'da yaşayan biri olarak söylüyorum: gurbet çayı başka olur. Aynı bardak, aynı çay, aynı demlik — ama pencereden baktığında Karadeniz yerine Ruhr Vadisi görünce bir şeyler kayıyor. O bardak aniden bir nostalji makinasına dönüşüyor. İçindeki sıvı çay olmaktan çıkıp hafıza oluyor. Dedenin elindeki bardağı hatırlıyorsun, mutfaktaki buğuyu, çaydanlığın ıslık sesini, o sesin arkasından gelen annenin "hazıır" sesini.
Bir çay bardağı sadece bir nesne değil. Bir toplumsal sözleşme. "Çay koyayım mı?" cümlesi Türkçede "seni görüyorum, burada güvendesin, konuş" demek. Reddedemezsin bile çoğu zaman — reddedersen kırılır karşındaki. Çay teklifi bir kapı açmaktır. O bardağı eline aldığında o kapıdan girmiş olursun.
Ve belki de en güzel yanı şu: o bardak kırılgandır. İnce, narin, bir düşse paramparça. Tıpkı o bardağın etrafında kurulan sohbetler gibi. Tıpkı insanlar gibi. Kırılgan olduğunu bile bile her gün yeniden dolduruyor, yeniden uzatıyorsun birine.
Bu cesarettir aslında. Küçük, gündelik, fark edilmeyen bir cesaret.
Mısmıl olun, Demirhan.